Choć najczęściej kojarzymy zaćmę (łac. cataracta) z podeszłym wiekiem pacjenta, może się ona pojawić także u dzieci.

Zaćma wrodzona pojawia się już w momencie narodzin, może też rozwijać się u dzieci w pierwszych latach życia. Powstaje w wyniku aberracji metabolicznych (np. galaktozemia) lub chromosomalnych (np. zespół Downa), wad rozwojowych gałki ocznej (brak tęczówki, małoocze, retinopatia wcześniacza i inne), uwarunkowań dziedzicznych, zakażeń wewnątrzmacicznych (np. kiedy ciężarna zachoruje na różyczkę, żółtaczkę, toksoplazmozę, opryszczkę a nawet grypę). Kataraktę wrodzoną spowodować może także narażenie płodu na działanie niektórych leków w łonie matki (np. kortykosteroidów czy sulfonamidów). Może ona nie dawać żadnych spektakularnych objawów, ale czasem zauważyć można u dziecka białą źrenicę (łac. leucocoria).

adres:

SwissLaser (Horizon Plaza) ul. Domaniewska 39A, 02-672 Warszawa

telefon:

+48 221 201 690

Image module

Leukokoria, zwana też kocim okiem lub białym refleksem źrenicznym, może pojawić się także nie tylko w przebiegu zaćmy wrodzonej całkowitej, ale też w przebiegu innych chorób oczu, np. nowotworu zwanego siatkówczakiem, dlatego jej zauważenie wymaga bezwzględnej konsultacji okulistycznej. Inne symptomy sugerujące istnienie zaćmy wrodzonej to odruch palcowo-oczny Franceschettiego, czyli tendencja do częstego uciskania oka piąstką lub paluszkami oraz przykładania przedmiotów do oka – z uwagi na kłopoty z ostrym widzeniem. Zaćma wrodzona może ujawnić się od razu po urodzeniu, ale może też dopiero w wieku szkolnym. Leczy się ją wyłącznie operacyjnie – im szybciej, tym lepiej.

Zaćma wrodzona (cataracta congenita)

Zaćma wrodzona (cataracta congenita) może przybrać postać:

  • zaćmy warstwowej, okołojądrowa (cataracta zonularis, perinuclearis) – to najczęściej spotykany przypadek katarakty wrodzonej, upośledzenie widzenia jest tylko częściowe, zaćmienie jest mniej wysycone w centrum,
  • zaćmy jądrowej (cataracta nuclearis) – zaćmienie ulokowane jest w centrum soczewki,
  • zaćmy całkowita (cataracta totalis) – powoduje wtórne niedowidzenie, zeza i oczopląs,
  • zaćmy torebkowej przedniej i tylnej (cataracta capsularis anterior et posterior),
  • zaćmy biegunowej przedniej lub tylnej (cataracta polaris anterior velet posterior),
  • zaćma błoniastej (cataracta membranacea).

Zaćma wikłająca/zaćma wrórna/zaćma powikłana (łac. cataracta complicata)

Pojawia się jako powikłanie po innych przewlekłych chorobach oczu (np. jaskra, odwarstwienie siatkówki, retinopatia barwnikowa, stany zapalne, duża krótkowzroczność) albo chorobach ogólnoustrojowych (np. cukrzycy, niedoczynności przytarczyc). Zaćmą wtórną nazwiemy także zaćmę polekową, powstającą wskutek niekorzystnego oddziaływania niektórych leków, np. sterydów, które stosuje się m. in. w astmie i Reumatoidalnym Zapaleniu Stawów czy Chorobie Leśniewskiego-Crohna.

Zaćma nabyta/degeneracyjna (łac. cataracta acquisita)

Tym mianem określa się zmętnienie soczewki oka pojawiające się wraz z wiekiem i wiążące się ze starzeniem organizmu i towarzyszącymi temu zaburzeniami metabolicznymi – stąd popularne określenie zaćma starcza. Na podstawie stopnia zmętnienia soczewki dzielimy zaćmę nabytą na zaćmę początkowa (cataracta incipiens) – kiedy występuje jedynie zmętnienie na obwodzie soczewki i na zaćmę dojrzałą (cataracta matura) – gdy zamglenie soczewki jest już całkowite. Między tymi dwoma granicznymi etapami są jeszcze etapy pośrednie: zaćma zaawansowana i niedojrzała. Z kolei zaćma przejrzała to już stadium, w którym włókna soczewki ulegają stopniowemu upłynnianiu, powodując przesunięcie się jądra soczewki w dół, co w dalszej kolejności może prowadzić do nieodwracalnej ślepoty.

Ze względu na lokalizację zmętnienia w soczewce, wyróżniamy kilka rodzajów zaćmy starczej:

  • zaćma korowa – zmętnienie zlokalizowane jest w powierzchniowych warstwach soczewki; zaburzeniom ostrości wzroku może towarzyszyć podwójne widzenie,
  • zaćma podtorebkowa czaszowata – zmętnienie lokalizuje się w tylnej torebce soczewki, rozwija się powoli, ale często towarzyszy jej rozszczepienie światła i związane z tym olśnienie utrudniające wykonywanie pewnych czynności,
  • zaćma jądrowa – zmętnienie zlokalizowane jest w jądrze soczewki i prowadzi do krótkowzroczności.

Objawy zaćmy nabytej

Zaćma starcza pojawia się około 50. roku życia i początkowo może być dla pacjenta niezauważalna – zwłaszcza jeśli ma on już jakąś wadę wzroku. Co powinno zaniepokoić?

  • Pogorszenie widzenia na odległość,
  • problem z postrzeganiem oraz rozróżnianiem barw,
  • lepsze widzenie w pochmurne dni,
  • widzenie przedmiotów „jak przez brudną szybę”,
  • pogorszenie się samoobsługi w związku z zaburzeniami widzenia.

Żeby zdiagnozować zaćmę nie wystarczy zwykłe badanie ostrości wzroku. Lekarz musi wykonać oftalmoskopię, czyli wziernikowanie dna oka. To badanie nieinwazyjne za pomocą specjalnego wziernika okulistycznego, który umożliwia dokładne sprawdzenie zmian widocznych w dnie oka. Równie ważne jest przeprowadzenie biomikroskopii, czyli badania w lampie szczelinowej. Badanie musi być poprzedzone podaniem leku rozszerzającego źrenicę.

Leczenie zaćmy nabytej

W początkowym stadium zaćmy można podawać leki w postaci kropli, ale ich działanie nie zawsze przynosi pożądany skutek. Właściwie jedynym skutecznym sposobem wyeliminowania zaćmy starczej jest operacja jej usunięcia. Jeszcze do niedawna operowano jedynie zaćmę dojrzałą, obecnie okuliści stoją na stanowisku, że operacja zaćmy jest wskazana nawet w stadium początkowym, jeśli tylko upośledzenie widzenia jest na tyle duże, że utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Fakoemulsyfikcja zaćmy – metoda polegająca na usunięciu zaćmy za pomocą ultradźwiękowej końcówki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu powierzchniowym aplikowanym w postaci żelu lub kropli do worka spojówkowego. Na miejsce usuniętej soczewki wkłada się nową – elastyczną, zwijalną, akrylową, która sama rozwija się w torebce naturalnej soczewki i osadza we właściwym miejscu w gałce ocznej. Nacięcie jest minimalne (od 1,5 do 3 mm).

Operacja wysokoprecyzyjnym laserem femtosekundowym (Femto LASIK) – metoda polegająca na wykonaniu mikronacięć (tzw. portów) w rogówce i usunięciu przez nie zmętniałej soczewki a następnie wprowadzeniu nowej. Zabieg trwa 10-15 minut.

UWAGA: jeśli konieczna jest operacja zaćmy w obu oczach, pomiędzy jednym a drugim zabiegiem powinien minąć miesiąc, choć w uzasadnionych przypadkach można odejść od tej zasady. Jednym z nich jest równoczesne występowanie zaćmy i jaskry.

Przebieg operacji

  • Przygotowanie – Pacjent otrzymuje znieczulenie miejscowe w postaci kropli do oczu lub iniekcji obok oka.
  • Odsysanie soczewki – podczas pierwszego etapu na krawędzi rogówki wykonuje się małe nacięcie, pozwalające na upłynnienie i zassanie naturalnej soczewki.
  • Implantacja sztucznej soczewki – w miejsce zużytej soczewki wkłada się soczewkę wieloogniskową. Zastosowane soczewki wieloogniskowe umożliwiają widzenie z różną mocą. Dzięki temu pacjenci po zabiegu ponownie mogą widzieć z bliska i daleka. Soczewki wieloogniskowe pozwalają więc na ostre widzenie bliskich i dalekich obszarów, a tym samym w optymalny sposób zastępują soczewki
  • Faza pooperacyjna – po zabiegu oko jest zabezpieczane opaską przed działaniem czynników zewnętrznych, takich jak brud i kurz, tak aby nacięcie mogło się dobrze goić przez kilka następnych dni.
  • Przygotowanie
    Do oczu Pacjenta aplikujemy znieczulające krople do oczu lub wstrzykujemy miejscowe znieczulenie.
  • Zasysanie soczewki
    W pierwszym etapie zabiegu usuwania zaćmy wykonujemy małe nacięcie na krawędzi rogówki, co pozwala na odessanie naturalnej, zmętniałem soczewki.
  • Wstawienie sztucznej soczewki
    Implantacja sztucznej soczewki pozwala na dobranie odpowiedniej mocy soczewki. Dzięki temu Pacjent może cieszyć się dobrym wzrokiem zarówno na dalekie, jak i bliskie odległości.
  • Faza pozabiegowa
    Po zabiegu oko Pacjenta jest zabezpieczane przed czynnikami zewnętrznymi, takimi jak brud i kurz, za pomocą specjalnego płatka. Dzięki temu goi się w ciągu kilku następnych dni.

Rekonwalescencja po operacji zaćmy

Zabieg usunięcia zaćmy nie jest skomplikowany, a najczęstsze powikłanie – przemieszczenie się nowo wszczepionej soczewki – nie jest efektem błędu w sztuce medycznej, a zbyt szybkiego powrotu pacjenta do normalnej codziennej aktywności. Zalecenia dla pacjenta po operacji zaćmy są następujące:

  • Wskazane jest unikanie gwałtownych wstrząsów, wysiłku fizycznego i głębokiego pochylania przez około 2-3 miesiące po zabiegu.
  • Konieczne są wizyty kontrolne, oraz stosowanie kropli antybiotykowo-steroidowych (mających na celu m.in. zmniejszenie ciśnienia wewnątrz oka) przez okres 3-4 tygodni.
  • Ważne, żeby zakraplanie leków odbywało się prawidłowo: należy odciągnąć dolną powiekę, a wzrok skierować ku górze. Aplikacja powinna odbywać się, kiedy pacjent leży – po jej zakończeniu należy zamknąć powieki na około minutę.
  • Rana pooperacyjna goi się około 6 tygodni. W tym czasie można mieć wrażenie obecności ciała obcego w oku, ale w żadnym wypadku nie należy oka trzeć ani uciskać.

Szacuje się, że powikłania po operacji zaćmy dotyczą jedynie 1-2% przypadków. Do najczęstszych należą krwotok do wnętrza gałki ocznej oraz bakteryjne zapalenie wewnątrzgałkowe.

W Polsce wykonuje się około 3 tyś. operacji zaćmy, w przeliczeniu na milion mieszkańców, a zdaniem WHO nieleczona zaćma jest jedną z najistotniejszych przyczyn utraty wzroku.

Najczęściej zadawane pytania

Soczewka z rogówką odpowiadają za to, aby wpadające do oka światło zostało załamane i zogniskowane. Soczewka jest bardzo wydajna, umożliwia zarówno ostre widzenie z bardzo bliskiej odległości, jak i bardzo ostre obrazowanie odległych obiektów. Podobnie działa obiektyw w aparacie fotograficznym. Niestety, zdolność do akomodacji pogarsza się w ciągu całego życia, ponieważ soczewka po prostu starzeje się. To właśnie dlatego wielu ludzi po czterdziestym roku życia potrzebuje okularów do czytania.

Na początku, często w ciemności, zauważalne jest pewnego rodzaju zmętnienie. Czasami jest się bardziej wrażliwym na światło niż zazwyczaj. Pacjenci często mówią, że myślą, że patrzą przez brudne okulary lub brudną szybę, jednak każdy z nich odczuwa to inaczej. Zmętnienie soczewki w jednym przypadku postępuje szybko, a w drugim bardzo powoli. Często soczewka staje się tak mętna, że znacznie zwiększa się krótkowzroczność – zakładając okulary widzenie może się pogorszyć, lub na odwrót: bez okularów widzenie jest nagle lepsze. Tak czy inaczej, należy szybko udać się do okulisty. On zbada całe oko i przeprowadzi test wzroku. Z pomocą tzw. lampy szczelinowej można zbadać zmętniałe oko, szczególnie pod względem zaćmy. Z reguły rozszerza się wówczas źrenicę. Lekarze są w stanie szybko i dokładnie ocenić, czy – jeżeli rzeczywiście występuje zaćma – wskazane jest usunięcie schorzenia.

Jeśli sztuczna soczewka zostanie dobrana tak, że wyrówna upośledzenie wzroku, okulary rzeczywiście prawie nie będą już potrzebne. Dotyczy to tylko widzenia dalekich odległości, ponieważ sztuczne soczewki nie mogą tworzyć ogniskowania dla bliskich odległości, co oznacza, że nie eliminują „starczowzroczności”. Działa to również na odwrót – sztuczna soczewka może być dobrana w taki sposób, że ogniskuje obiekty znajdujące się w bliskiej odległości. Wówczas oczywiście konieczne będą okulary dystansowe. Decyzja zawsze należy do pacjenta. Większość pacjentów wyraża chęć implantacji sztucznej soczewki, która obejmuje widzenie z daleka. Z kolei ci, którzy byli krótkowzroczni przed operacją zazwyczaj decydują się, aby tak również pozostało z jedną sztuczną soczewką.

W laserowej korekcji wzroku w przypadku zaćmy nie ma gwarancji, że zostanie osiągnięta pożądana siła załamywania światła. Ma na to wpływ wiele nieprzewidywalnych czynników. Przeprowadzone pomiary mogą być niedokładne, mogą nastąpić nieprawidłowości w produkcji soczewki, a w pewnych okolicznościach samo oko może nie być w stanie współgrać w 100% – wszystko to nieprzewidywalne elementy. Dlatego zawsze istnieje ryzyko wystąpienia resztkowej wady wzroku. Można ją jednak wyrównać słabymi okularami. Rozwiązaniem są soczewki „multifokalne”, które zostały zaprojektowane tak, aby powiększać obszar widzenia bez pomocy optycznych. Są idealne dla pacjentów, którzy nie chcą nosić okularów; soczewki te wiążą się jednak również z pewnymi wadami widzenia – w niektórych zakresach percepcja optyczna jest gorsza. Dodatkowo istnieją specjalne soczewki, którymi można wyrównać krzywiznę rogówki.

Operacja katarakty, jak nazywa się zaćmę, jest całkiem bezpieczna, jednak jak każda operacja wiąże się z ryzykiem. 95% wszystkich tego typu operacji wykonywanych jest bez powikłań. Możliwe komplikacje komplikacje mogą być leczone bezpośrednio przez lekarza, po czym wszelkie problemu ustają. Możliwe problemy i sposoby przeciwdziałania:

  • Wahania ciśnienia w oku są zawsze leczone tabletkami lub kroplami.
  • Opuchlizny rogówki, które sprawiają, że widzenie po operacji nie jest natychmiast wyraźne samoczynnie znikają z czasem.
  • W bardzo rzadkich przypadkach może być konieczny przeszczep rogówki.
  • Jeżeli włókna kapsuły są luźne, może być konieczne ich usunięcie, co nie upośledza wzroku w żadnym stopniu.
  • Jeśli podczas zabiegu torebka ulega uszkodzeniu, okulista wybiera inne miejsce w oku, w którym można włożyć sztuczną soczewkę.
  • Opuchlizna na środku siatkówki eliminowana jest za pomocą odpowiednich leków.
  • W niezwykle rzadkich przypadkach dochodzi do oderwania się siatkówki.

Wszystkie z powyższych potencjalnych powikłań są odwracalne, w razie potrzeby również operacyjnie. Lekarze pozostają bezsilni tylko wtedy, gdy występuje silne krwawienie z naczyniówki lub gdy dochodzi do infekcji operowanego oka. Może to oznaczać poważną i nieodwracalną utratę wzroku lub ślepotę oka. Ryzyko tego jest jednak mniejsze niż promil.

W celu ochrony oka zakłada się specjalny opatrunek. Podczas pierwszej nocy po operacji oko może swędzieć – opatrunek chroni przed nieświadomym pocieraniem go. Opatrunek jest zdejmowany już następnego dnia podczas wizyty kontrolnej, możliwe jest jednak, że pacjent nie będzie jeszcze w stanie widzieć w 100% wyraźnie. Powodem tego może być lekki obrzęk i ewentualnie niegroźny stan zapalny. Obie niedogodności znikają w miarę szybko. Najpóźniej po dwóch miesiącach pacjent nie zauważa, że przeszedł operację.

W tym okresie należy pamiętać o kilku rzeczach. Niektóre z nich dotyczą tylko okresu zaraz po operacji, inne należy uwzględniać w aspekcie długoterminowym:

  • Przepisane krople do oczu należy przyjmować dokładnie tak, jak zalecił lekarz. Nie można przedawkować, ponieważ jeśli oko jest wystarczająco mokre, nadmiar płynu po prostu wycieka. W przypadku wątpliwości lepiej jest zastosować jedną kroplę za dużo niż za mało.
  • Z reguły wizytę kontrolną umawia się na następny dzień po operacji. Potem z czasem dokonuje się kolejnych kontroli. Są one uzgadniane indywidualnie z lekarzem.
  • Nieznaczne dotknięcie oka w pierwszym okresie po operacji nie oznacza nic złego. Należy unikać silnego pocierania i nacisku na oko.
  • Już kilka dni po operacji można ostrożnie umyć włosy i twarz. Należy unikać kontaktu oka z mydłem i szamponem. Wizyta w saunie lub na basenie jest zalecana dopiero po całkowitym wyleczeniu, tzn. najpóźniej po ośmiu tygodniach.
  • W pierwszym miesiącu po zabiegu należy całkowicie unikać stosowania kosmetyków na twarz, np. makijażu. Natomiast prowadzenie pojazdu jest możliwe znacznie wcześniej, jednakże musi być bezwzględnie dopuszczone wcześniej przez lekarza.
  • Należy zrezygnować ze sportu lub innych aktywności fizycznej przez około tydzień po operacji. Noszenie rzeczy o normalnym ciężarze, takich jak skrzynka soku lub wody jest dopuszczalne, jednak nie należy się przeciążać. Dopuszczalne jest również schylanie się. Jeżeli w oku pojawi się ucisk a nawet ból, należy natychmiast przerwać czynność (można ją podjąć spokojnie później). Osoby uprawiające sporty piłkarskie powinny nosić okulary sportowe przez pierwszych kilka tygodni po operacji.
  • Jeśli w pierwszych tygodniach po operacji obraz jest chwiejny lub migoczący, nie ma powodów do obaw. Początkowo luźno osadzona soczewka sztuczna powoli wrasta w nowe otoczenie. W tym czasie możliwe jest również, że światło wpadające na krawędź soczewki ulegać będzie załamaniu w taki sposób, że powstaną odbicia postrzegane jako obiekty o kształcie sierpowatym. Normalnym zjawiskiem jest swędzenie oka lub uczucie obecności ciała obcego, to jest to również normalne zjawisko. Dzieje się tak, ponieważ nacięcia w oku goją się lub powierzchnia oka wysycha szybciej niż normalnie (krople do oczu zawierają kortyzon). Można temu przeciwdziałać za pomocą tzw. sztucznych łez (żelu lub kropli). Po pewnym czasi te dolegliwości całkowicie ustępują.

W ciągu dwóch miesięcy po zabiegu wzrok zmienia się nieznacznie, ponieważ nowa soczewka musi najpierw zrosnąć się z otaczającą ją tkanką. Dopiero wtedy nowa soczewka, niezależnie od tego, czy jest to soczewka do widzenia dalekiego czy bliskiego, w pełni dopasowuje się do oka. W razie potrzeby, na ten okres pacjenci otrzymują tymczasowe okulary, jednak często pomagają one tylko przez kilka dni, aż do momentu, gdy ostrość wzroku ponownie się zmieni. Noszenie okularów nie jest konieczne.

W przypadku wystąpienia bólu, utraty wzroku, błysków światła lub jeśli oko silnie zaczerwieni się, należy natychmiast udać się do okulisty lub na pogotowie okulistyczne.

Po operacji widzenie może się ponownie pogorszyć i ulec zmętnieniu. Wynika to z faktu, że po operacji w oku pozostają resztki własnych komórek soczewki (nie wszystkie komórki można usunąć podczas operacji), które próbują ponownie uformować soczewkę oka. Nie jest to jednak możliwe – rezultatem jest warstwa komórkowa przypominająca lekkie zmatowione szkło: tzw. wtórna zaćma. Nie jest to uszkodzenie oka, a jedynie zmętnienie wzroku. Dzieje się tak, gdy warstwa ta rośnie nad położonymi centralnie obszarami torebki soczewki. Można łatwo i bez ryzyka usunąć laserem.

Krótkoterminowo może pojawić się kilka powikłań, takich jak obrzęk na środku siatkówki lub wzrost ciśnienia wewnętrznego w oku. Po leczeniu wtórnej zaćmy pacjenci muszą co jakiś czas poddawać się kontroli. Pojawienie się zaćmy wtórnej po laserowaniu, jest prawie wykluczone.